Τόποι σε παρακμή. Πώς μπορούν να ανακάμψουν;

Ώρα για φρέσκια σκέψη πάνω στις μεταβαλλόμενες οικονομικές πραγματικότητες, μα με όρους γεωγραφίας
Τόποι σε παρακμή. Πώς μπορούν να ανακάμψουν;

Ο λαϊκισμός αργεί ακόμη να κοπάσει. Αυτό αντιλαμβάνεται κανείς από τα εκλογικά αποτελέσματα στη Γερμανία και στην Αυστρία, όπου τα αντιμεταναστευτικά κόμματα πέτυχαν καλές επιδόσεις. Αυτό αντιλαμβάνεται κανείς και από τις εκλογές στην Αμερική, όπου ο Ντόναλντ Τραμπ προσπαθεί τώρα να υπονομεύσει τη NAFTA με τη διαπραγματευτική του τακτική. Αν και δύσκολα θα μπορέσουν τέτοιες προσεγγίσεις να ωφελήσουν τους φτωχούς των χωρών αυτών, τα “συστημικά” κόμματα οφείλουν να προσφέρουν στους ψηφοφόρους εκείνους που αισθάνονται θιγμένοι από την Παγκοσμιοποίηση μία καλύτερη προοπτική για το μέλλον, μία προοπτική που θα λαμβάνει υπόψη της και γεωγραφικούς παράγοντες.

Σύμφωνα με την κρατούσα οικονομική θεωρία, οι τοπικές ανισότητες αμβλύνονται όταν οι φτωχότερες περιοχές προσελκύουν περισσότερες επενδύσεις από τις πλουσιότερες ‘Όσο κι αν αυτό συνέβαινε κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα, οι τελευταίες μελέτες καταδεικνύουν ότι σήμερα η τάση είναι διαφορετική. Ένα φτωχό παιδί που γεννιέται στο Σαν Φρανσίσκο έχει διπλάσιες πιθανότητες να προκόψει από ένα αντίστοιχα φτωχό παιδί γεννημένο στο Ντιτρόιτ. Τ’ αγόρια που γεννιούνται στο Τσέλσι αναμένεται να ζήσουν σχεδόν εννέα χρόνια περισσότερο από εκείνα που γεννιούνται στο Μπλάκπουλ. Όσοι ζουν στα “λάθος” μέρη θα συναντήσουν λιγότερες ευκαιρίες στο δρόμο τους. Εάν όλοι οι πολίτες της Αμερικής είχαν ζήσει τα τελευταία 50 χρόνια σε περιοχές υψηλής παραγωγικότητας, τότε η σωρευτική ανάπτυξη της θα ήταν διπλάσια.

Η απόκλιση αυτή είναι αποτέλεσμα ισχυρών δυνάμεων της σύγχρονης οικονομίας. Ο παράγων κλίμακα έχει αυξημένη σημασία. Εταιρείες με τις μεγαλύτερες βάσεις δεδομένων μπορούν να είναι πιο αποδοτικές. Το ποιοτικό κοινωνικό περιβάλλον μιας περιοχής ή εταιρίας ασκεί έλξη. Το χρηματιστήριο είναι το καλύτερο πεδίο συγκέντρωσης κεφαλαίων για όσους μπορούν να συμμετέχουν. Τέτοια προσόντα έχουν σαν αποτέλεσμα τη δημιουργία λιγότερων μα ισχυρότερων επιχειρήσεων, συγκεντρωμένων σε λιγότερες μα ισχυρότερες περιοχές.  Όλοι οι υπόλοιποι μένουν εκτός.

Παρά τη διεύρυνση των τοπικών ανισοτήτων, οι πληθυσμοί μετακινούνται λιγότερο. Το ποσοστό των Αμερικανών που αλλάζουν πολιτείες προς εύρεση εργασίας έχει μειωθεί στο μισό από το ‘90. Αν και ο μέσος Αμερικανός είναι περισσότερο κινητικός από τον αντίστοιχο Ευρωπαίο, παρόλα αυτά ζει μόνο 30 χιλιόμετρα από τους γονείς του. Οι δημογραφικές τάσεις μπορούν να εξηγήσουν αυτά τα φαινόμενα, που επίσης περιλαμβάνουν και την αύξηση των οικογενειών με δύο εργαζόμενους, όπως και τις ανάγκες για περίθαλψη ηλικιωμένων, όμως ο κύριος υπαίτιος είναι κακές πολιτικές. Υψηλά κόστη κατοικίας σε εύπορες πόλεις απωθούν νεοεισερχόμενους . Στην Ευρώπη, η ελλιπής κοινωνική στέγαση οδηγεί κόσμο να ζει σε φτηνά διαμερίσματα . Στις ΗΠΑ, η  χορήγηση επαγγελματικών αδειών και προνοιακών επιδομάτων σε επίπεδο πολιτείας τιμωρεί όσους μετακινούνται . Η σύνταξη ενός εκπαιδευτικού που παραμένει στην ίδια πολιτεία είθισται να είναι διπλάσια εκείνης ενός συναδέλφου του που μετακομίζει στο μέσο της καριέρας του.

Είναι παρανοϊκό, αλλά πολιτικές που προορίζονται για να στηρίζουν τους αδύνατους  συχνά διευρύνουν τις αντιθέσεις. Τα επιδόματα ανεργίας και υγείας επιτρέπουν στους πιο δύσκολα απασχολήσιμους να επιβιώνουν στον τόπο τους, όταν άλλοτε θα ήταν εκ των πραγμάτων αναγκασμένοι να μετοικήσουν. Η κοινωνική πρόνοια απαλύνει μεν τον καπιταλισμό, όμως συχνά διαιωνίζει τα προβλήματα των θυμάτων του

Τί μπορεί να γίνει; Μία απάντηση είναι ότι θα έπρεπε να βοηθούνται όσοι θέλουν να μετακινούνται. Οι αναπτυσσόμενες περιοχές θα μπορούσαν να βελτιώσουν τις υποδομές εκείνες που θα διευκόλυναν τυχόν νεοφερμένους. Στις ΗΠΑ η επιτάχυνση της αναγνώρισης επαγγελματικών προσώπων διαπολιτειακά θα μπορούσε να βοηθήσει και την μετακίνηση. Όμως η αυξημένη κινητικότητα προκαλεί και αρνητικές συνέπειες. Αφαιρώντας ικανούς εργαζόμενους από στάσιμους τόπους βλάπτονται και τα εκεί κοινωνικά σύνολα. Για παράδειγμα, η φορολογική  βάση διαβρώνεται με την αναχώρηση παραγωγικών εργαζομένων ενώ ταυτόχρονα το κόστος καταβολής συντάξεων αυξάνεται

Για να αποφευχθούν τέτοια αποτελέσματα, οι πολιτικοί έχουν από καιρό προσπαθήσει να ενισχύσουν φτωχοποιημένες περιοχές με επιδοτήσεις, επιτυγχάνοντας αμφιλεγόμενα αποτελέσματα. Η Νότια Καρολίνα προσέλκυσε μία επένδυση της BMW το 1992 και έκτοτε απέκτησε ένα ακμαίο cluster αυτοκινητοβιομηχανιών . Αντίθετα, τα σχετικά κονδύλια της Ευρωπαϊκής Ένωσης ανεβάζουν το ακαθάριστο προϊόν και μειώνουν την ανεργία μόνο εφόσον συνεχίζουν να προσφέρονται . Η Καλιφόρνια έχει 42 επιχειρηματικές ζώνες, αλλά σε καμία δεν έχει αυξηθεί η απασχόληση . Τελικά μάλλον θα ήταν καλύτερο αν οι πολιτικοί εστίαζαν στην επιτάχυνση της διασποράς τεχνολογικών και επιχειρηματικών πρακτικών από τις περιοχές που παρουσιάζουν υψηλές επιδόσεις. Μια ενισχυμένη πολιτική προστασίας του ανταγωνισμού θα μπορούσε να ελαττώσει τις βιομηχανικές συγκεντρώσεις, οι οποίες μειώνουν τον δυναμισμό του συνόλου μιας εθνικής οικονομίας και προσφέρουν οφέλη σε λιγότερες επιχειρήσεις και περιοχές.  Στην επιδίωξη μάλιστα αυτή θα μπορούσαν να συνδράμουν και funds εξειδικευμένα  στην χωρική ανάπτυξη.

Ακόμη πιο τολμηρό θα ήταν να διευρυνθεί το πρόγραμμα σπουδών των τοπικών κολεγίων (συνήθως αντίστοιχα με τα δικά μας ΤΕΙ) . Τον 19ο αιώνα οι Ηνωμένες Πολιτείες δημιούργησαν πολλά δημόσια τεχνολογικά ιδρύματα, με σκοπό να εκπαιδεύσουν αγρότες, προϊσταμένους εργοστασίων και τεχνίτες σε μικρές πόλεις και στην ύπαιθρο. Ανάλογο ρόλο θα μπορούσαν να παίξουν και σήμερα, προάγοντας τις νέες τεχνολογίες, σε αντιστοιχία με τα γερμανικά ινστιτούτα εφαρμοσμένης έρευνας . Οι πολιτικοί θα μπορούσαν ακόμη και να διδαχθούν από την Amazon, της οποίας η αναζήτηση πόλης όπου θα εγκαταστήσει το δεύτερο αρχηγείο της έχει προκαλέσει σφοδρό ανταγωνισμό. Ακόμη οι κυβερνήσεις θα μπορούσαν να εγκαταστήσουν δημόσια ερευνητικά κέντρα -όπως το αμερικανικό Εθνικό Ινστιτούτο Υγείας ή το ευρωπαϊκό CERN- σε πόλεις οι οποίες υποβάλλουν τις καλύτερες προτάσεις για αναβάθμιση μέσω δημοσίων επενδύσεων. Κάτι τέτοιο θα διευκόλυνε πολύ τη διάδοση νέων ιδεών.

Ίσως περισσότερο απ’ όλα οι πολιτικοί χρειάζονται έναν διαφορετικό τρόπο σκέψης. Για τους “προοδευτικούς” η μείωση της φτώχειας προϋπέθετε κοινωνική πρόνοια. Για τους “φιλελεύθερους” απελευθέρωση της οικονομίας. Αμφότεροι πάντως είχαν εστιάσει στα άτομα, στις επιδιώξεις και στις ανάγκες τους. Η σύνθετη διάδραση μεταξύ της δημογραφίας, της πρόνοιας και της Παγκοσμιοποίησης απέρριψε εν τοις πράγμασι την προσέγγιση αυτή ως ανεπαρκή. Ο κατευνασμός της οργής όσων είδαν τη ζω/ή τους να υποβαθμίζεται από την παγκοσμιοποίηση θα επιτευχθεί όταν θα έχει εκτιμηθεί και η αξία οποιουδήποτε τόπου.

Πηγή: The Economist