Ο έρωτας στην εποχή της πλήξης

Χωρά ο πόθος σε έναν ψηφιοποιημένο μεταμοντέρνο κόσμο;
Ο έρωτας στην εποχή της πλήξης

Τι είδους εποχή είναι αυτή που διανύουμε; Σίγουρα είναι πολύ διαφορετική από το τις εποχές του παρελθόντος, ακόμη και από τον τελευταίο αιώνα.
Παλαιότερα λειτουργούσαμε μέσα από το καθήκον, υπήρχαν απαγορεύσεις, υπακούγαμε σε κανόνες. Όμως τότε οι κοινωνικοί κανόνες λειτουργούσαν.
Σήμερα οι περισσότεροι από εμάς δεν δουλεύουμε με το αυστηρό πρόγραμμα του παρελθόντος. Συχνά το αποτέλεσμα της δουλειάς μας παραμένει αιωρούμενο. Εκείνο που επιζητούμε είναι η δύναμη και το χρήμα.
Είμαστε πια απορροφημένοι από τον εαυτό μας, βυθιζόμαστε σε αυτόν και απομακρυνόμαστε από τους άλλους. Το φροϋδικό “Εγώ” έχει ξεπεραστεί. Είμαστε ναρκισσιστές. Ο “Άλλος” είναι σχεδόν αδιάφορος σε εμάς. Τα κινητά μας έχουν περισσότερο ενδιαφέρον.

Ποιός είναι, λοιπόν, ο έρωτας σε αυτήν την καινούρια εποχή; Τι είδους έρωτας είναι;
Ο πόθος είναι ένα απρόβλεπτο στοιχείο που δημιουργεί ζωντάνια
[Ο πόθος είναι ο απρόβλεπτος παράγοντας που γεννά ζωή] .
(Τι γνώμες εκφράζουν για τα παραπάνω οι ψυχαναλυτές;)
Ο πόθος είναι το ουσιαστικό στοιχείο του έρωτα. Για τον Lacan, ο πόθος είναι μια λέξη που βρίσκεται ανάμεσα στην ανάγκη και την απαίτηση , έννοιες πραγματιστικές  που αποτελούν ένα είδος συμβολαίου ή συμφωνίας και που οι άνθρωποι, χωρίς ασυνείδητο πόθο, θα τακτοποιούσαμε μεταξύ μας.
Η ανάγκη αφορά σε ένα καθορισμένο αντικείμενο και μπορεί να ικανοποιηθεί. Η απαίτηση, που είναι ουσιαστική αίτηση για αγάπη, είναι κάτι πιο άμεσο.
Μιλώντας για πόθο ο Lacan αναφέρεται στο μη πραγματικό του ανθρώπινου “θέλω”. Το αντικείμενο του πόθου είναι μια φαντασίωση. Θέλουμε κάτι, παρόλο που δεν ξέρουμε τι είναι αυτό, από κάποιον που δεν υπάρχει.
Και οι ανάγκες μας , οι απαιτήσεις μας, ποτέ δεν μπορεί να είναι με τη μορφή διαταγών, γιατί η γλώσσα είναι η γλώσσα του ασυνείδητου.

Ομιλία σημαίνει θέλω. Τόσο ο Φρόυντ όσο και ο Lacan προσπάθησαν να περιγράψουν το αταίριαστο  ανάμεσα στο εσωτερικό και το εξωτερικό περιβάλλον των μοντέρνων ανθρώπων. Μόνο μέσα από προσαρμογές του πόνου η μοντέρνα ζωή γίνεται υποφερτή.
Ο Φρόυντ γνώριζε καλά ότι η γλώσσα αποτελεί αυτό που τελικά είναι η ψυχανάλυση. Που όμως, στην εποχή του Φρόυντ έλλειπε η σύγχρονη γλωσσολογία.
Lacan και Φρόυντ θεωρούσαν ότι ο πόθος αφορά στο απαγορευμένο αντικείμενο, το ταμπού αιμομιξίας. Ποθούμε αυτό που δεν πρέπει να έχουμε. Αποτελεί σχεδόν διαφημιστικό σλόγκαν του μοντερνισμού η ρήση του Lacan «Ο πόθος του ανθρώπου είναι ο πόθος του Άλλου», που σημαίνει ότι ποθούμε αυτό που ποθούν οι άλλοι. (ποθούμε μέσω ταύτισης). Ο πόθος μας είναι άλλος από αυτό που νομίζουμε ότι ποθούμε. Δεν έχει σχέση με εμάς. Ουσιαστικά είναι μια αποφυγή εξημέρωσης των ορμών, μέσω ηθολογίας και της αστικής ηθικής.
Ο πόθος, ως έννοια, κρατά κάτι ζωντανό στην ψυχανάλυση. Είμαστε εντελώς ζωντανοί μόνο όταν οι επιθυμίες μας μας ξαφνιάζουν. Ο πόθος,  όπως τον αναφέρω, λαμβάνει την ευχαρίστηση σαν ευτυχές ατύχημα  και ατυχήματα θα συμβούν.

«Η αδυναμία να δεχθεί κανείς τον άδειο χώρο τον κάνει να περιορίζει το μέγεθος του διαθέσιμου χώρου» W.R.Rion, “Cogitativus”.

Πολλοί από εμάς παραπονιόμαστε για μια γενική κόπωση. Στην ουσία η ψυχή μας είναι κουρασμένη, γιατί δεν βρίσκει νόημα σε έναν κόσμο διαμελισμένο και διασκορπισμένο. Άλλωστε, σε έναν κόσμο  που κάνουμε ταυτόχρονα  πολλά  πράγματα, με συνεχή διάσπαση προσοχής, ευνοείται η πλήξη. Η ζωή είναι πλέον εφήμερη και η υπερδραστηριότητα κενή. Η ύπαρξη των ανθρώπων διασπείρεται.
Σε ό,τι αφορά το παιδί, εξαρτάται από τη μητέρα του, αλλά και από την επιθυμία του. Έτσι, ίσως η πλήξη να είναι το πένθος της καθημερινής ζωής. Αυτό που ζητάει το παιδί που πλήττει είναι να κάνει “κάτι” τη στιγμή που τίποτα δεν προσφέρεται γι΄αυτό.
Ο κόσμος είναι φτωχός  και άδειος, το ίδιο και το “Εγώ”. Το παιδί έχει δύο ανάγκες: αυτάρκεια και σχέσεις με κάποιον που θα του δώσει χαρά.
Στους ενήλικες η πλήξη επιστρέφει στην ισχνότητα της περιέργειάς τους και στο απλό ερώτημα «Τι θέλει κάποιος να κάνει με το χρόνο του;».
Σίγουρα δεν γίνεται να περιμένει για το τίποτα». Ας θυμηθούμε τον διάλογο του Clov και του Hamm στο «Τέλος του παιχνιδιού» του Samuel Becket :
Clov: -Πιστεύεις στη μεταθάνατον ζωή;
Hamm: -Η δικιά μου πάντα ήταν τέτοια.
Ίσως η πλήξη να προστατεύει από την εμπειρία της αναμονής για κάτι άγνωστο.
Ωστόσο, ο ενήλικας πρέπει να είναι αρκετά δυνατός για να νιώθει και όταν δεν υπάρχει αντικείμενο.
Κάποιος ενηλικιώνεται όταν αρχίζει να καταλαβαίνει πως- ίσως- δε θα ζήσει μια ονειρεμένη ζωή.

Σήμερα ζούμε σε ένα είδος παγκοσμιοποιημένου πολιτισμού, μέσα από την επανάσταση της τεχνολογίας , της πληροφορίας και της επικοινωνίας. Όλα τα συστατικά της ζωής βρίσκονται σε κρίση, απογυμνωμένα από τις συνιστάμενες , που -θεωρητικά- τα αποτελούν. Οι πληροφορίες δεν είναι μόνο πληθωρικές, αλλά και χαοτικές.
Η ισραηλινής καταγωγής κοινωνιολόγος Eva Ilouz θεωρεί πως σήμερα  ο έρωτας έχει “θηλυκοποιηθεί”. Και αυτό γιατί έχουν κυριαρχήσει οι ρομαντικές έννοιες γλυκός, τρυφερός, ήρεμος, βολικός , που θεωρούνται γυναικότροπες. Δεν υπάρχει ρίσκο, τόλμη , τρέλα. Η επιθυμία για τον άλλον δίνει τη θέση της στην άνεση του πανομοιότυπου.
 Μέσα από τις αντικειμενότροπες θεωρίες και εκείνες της προσωπικότητας  το φροϋδικό libido χάνεται. Στο τέλος της ζωής του ο Φρόυντ άφηνε ανοιχτή την υπόθεση ότι ίσως η σεξουαλικότητα περιορίζει τον έρωτα.

Ο έρωτας, έλεγε ο Lacan , είναι να δώσεις αυτό που δεν έχεις  σε κάποιον που δεν το θέλει. Η ικανοποίηση, πρόσθεσε ο Masud Khan,  μπορεί να είναι μια “κλέφτρα των ονείρων”.
Αυτό που σήμερα έχει χαθεί είναι η έννοια του “ιερού”, που σύμφωνα με τον Heidegger, καθιστά εφικτή την ανθρώπινη κατοίκηση. Ο ιερός ερωτισμός χάθηκε μέσα στο πορνό. Καθώς ο πόθος είναι ο πόθος του άλλου, βρισκόμαστε στο τέλος του πόθου. Λείπει η στέρηση , η άρνηση που τρέφει τον πόθο. Για αυτό οι νεαροί άνδρες είναι σχεδόν αδιάφοροι ερωτικά, γιατί δεν βρίσκουν κάποια αντίσταση.
Ο Roland Barthes έγραφε: «φωτογραφίζουμε τα πράγματα για να τα διώξουμε από το πνεύμα. Οι ιστορίες μου είναι ένας τρόπος να κλείνω τα μάτια».
Η ένταση είναι ίδιον του έρωτα.
Η πληθώρα των πληροφοριών δημιουργεί θόρυβο.
Η σκέψη έχει ανάγκη σιωπής.
Χωρίς άρνηση δεν υπάρχει έρωτας, μόνο πορνογραφία, ίδιον της εποχής. Η φράση «σ΄αγαπώ» κινείται προς το μέλλον, ενώ το one night stand αφορά σε ένα ολοκληρωτικό παρόν.

Ο Καστοριάδης πιστεύει ότι περνάμε μια κρίση του σημαίνοντος , που άρχισε πριν διακόσια χρόνια. 
Χαρακτηριστικό της εποχής μας είναι ο γενικευμένος κομφορμισμός και το κολάζ. Η τελική ταύτιση είναι ένα “εμείς”, που έρχεται σε σύγκρουση με την κοινωνία , ως απλό εμπόδιο που έχει επιβληθεί. Η μόνη αξία φαίνεται να είναι το χρήμα.
Αναφερόμαστε σε σεξουαλική παρενόχληση γιατί οι γυναίκες πρέπει να συμφωνούν σε όλα τα στάδια μιας ερωτικής προσέγγισης. Δεν αναφερόμαστε όμως  στην απώλεια ταυτίσεων,  που αποτελούν στηρίγματα μιας διαδικασίας.
Η σύγχρονη κοινωνία, απλώς ανέχεται τον εαυτό της. Δεν μπορεί να υπάρξει ατομικό νόημα ζωής ,χωρίς συλλογική δημιουργία.
Ίσως χρειάζεται να θυμηθούμε ότι ο έρωτας δεν ζει για πάντα. Είναι ένα πάθος που αποκαλύπτει την ύπαρξη και δίνει σημαντικά , όσο και δύσκολα μαθήματα. Για πολλούς είναι η πραγματική είσοδος στη ζωή του ενήλικα, που χωρίζει το πριν από το μετά. Οδηγεί σε καινούριο δρόμο, κάτι -ίσως- σημαντικότερο από την ικανοποίηση.
Για τους εραστές ο έρωτας φωτίζει τα πάντα, συχνά όμως καταστρέφει τον γάμο από το εσωτερικό του. Σήμερα διανύουμε την εποχή της αμηχανίας. Τα ζευγάρια “πεθαίνουν” από μια υπέρμετρη ιδέα γι αυτό που μπορούν να επιτύχουν.

Ο Φρόυντ θεώρησε πως η ορμή για ζωή είναι συνώνυμη της ορμής για αγάπη. Εδώ προκύπτει μια ενότητα. Ο έρωτας διατηρεί τα πάντα σε συνάφεια μέσα στον κόσμο. Ωστόσο, στα τελευταία του κείμενα ο Φρόυντ -κυριολεκτικά- κραυγάζει ότι ο έρωτας είναι μια δύναμη, καθώς η καταστροφικότητά του ακολουθεί τακτική.
Αναφερόμενος στον Εμπεδοκλή ο Φρόυντ μίλησε για δυνάμεις της φύσης που δρουν παρορμητικά και όχι για νοήσεις που έχουν συνείδηση του σκοπού τους. Πρόκειται για δυνάμεις που εναλλάσσονται. Τα παραπάνω αποτελούν μια εφαρμογή των προσωκρατικών στο Φροϋδικό βιοψυχικό (;).
Ο έρωτας  εγγράφεται άσβεστα στην ψυχή.
Ίσως τίποτε το σημαντικό δε μπορεί να συμβεί χωρίς τον έρωτα, χωρίς αυτήν την τρέλα, κάτι που όμως χάνεται στην εποχή της πλήξης.

Ο υπερμοντερνισμός είναι, πρώτα από όλα, η αβεβαιότητα, το απροσδιόριστο, η σύναξη των παραδοξοτήτων ένα είδος “γίγνεσθαι εν κινήσει”. Μια κίνηση που δεν γνωρίζουμε προς τα πού μας πηγαίνει. Η μεταβολές του έρωτα ανήκουν στις καινούριες παθολογίες του πολιτισμού που γεννά η αμφιθυμία.
Η κοινωνία , λοιπόν , της πλήξης είναι αυτή που έχει χάσει τους αρμούς της∙ πολυκεντρική, επιτρεπτική, αδιάφορη. Όλοι είμαστε πια  μερικά αντικείμενα σεξουαλικοποιημένα, προσφερόμενα στην κατανάλωση.
Ο έρωτας σήμερα στηρίζεται σε μια ειδική απουσία του Άλλου, στην απουσία του ορίζοντα του μέλλοντος. Ο έρωτας τρέφεται από την άρνηση. Στην κοινωνία του ταυτόσημου αυτό συνήθως λείπει. Ο εαυτός μας διασπείρεται, δεν υπάρχει ατομικό νόημα ζωής χωρίς συλλογικότητα.

Ο έρωτας πάντα αποζητά την τρέλα, κι αυτή χάνεται σε τούτη την εποχή της πλήξης… 

 

Φωτογραφία από το A streetcar named Desire