Μια πράξη αργοπορημένη, μα αναγκαία

Το νέο Μουσείο Ολοκαυτώματος στη Θεσσαλονίκη προσφέρει στην πόλη μια ευκαιρία να συμφιλιωθεί με το παρελθόν της.
Μια πράξη αργοπορημένη, μα αναγκαία

Δε μπορούσα να καταλάβω πώς βρέθηκαν εκεί, δεν ήξερα καν τί ήταν. Περπατούσαν πάνω τους καθημερινά χιλιάδες φοιτητές χωρίς να τις κοιτάζουν. Ελάχιστοι ήταν περίεργοι για την προέλευση αυτών των μαρμάρων με τα εβραϊκά γράμματα, των στρωμένων στα μονοπάτια των κήπων του ΑΠΘ. Για καλή μου τύχη οι γονείς μου στα παιδικά τους χρόνια είχαν προλάβει τις τελευταίες μέρες της άλλοτε πολυάριθμης και δραστήριας ισραηλιτικής κοινότητας της Θεσσαλονίκης. Μου μίλησαν λοιπόν για το αχανές νεκροταφείο που άλλοτε απλωνόταν κάτω από τα σύγχρονα πανεπιστημιακά κτίρια. Έμαθα για τις τραγικές στιγμές, όταν ανακοινώθηκε η άμεση καταστροφή του. Έμαθα για χιλιάδες ανθρώπους σε κατάσταση πανικού, να περισώσουν τα λείψανα των προγόνων τους από τα σκαπτικά μηχανήματα. Έμαθα και για την μεταπολεμική δραστηριότητα, για τα πολυάριθμα συνεργεία -συχνά κοριτσίστικα- που καθάριζαν τις ταφικές μαρμαρόπλακες από υπολείμματα κονιάματος, ώστε να μπορούν να πωληθούν σε καλύτερη τιμή. Έμαθα και για το πώς κατέληξαν πολλές από αυτές στο πλακόστρωτο του Αη Δημήτρη και της Καμάρας, στραμένες ανάποδα πλέον. Έμαθα τις δραματικές ιστορίες επιβίωσης πολλών χαμογελαστών ηλικωμένων που γνώριζα απ’την αγορά. Και μεγάλος πια έμαθα ότι οι Γερμανοί είχαν φτάσει στο σημείο να κατασκευάσουν και μια πισίνα ντυμένη με τέτοιες πλάκες, κάπου στην Πυλαία. 

 

Όλα αυτά μου τα ξαναθύμισε ο Μπουτάρης, με την ομολογουμένως εξαιρετική ομιλία του κατά την τελετή θεμελίωσης του Μουσείου Ολοκαυτώματος. Παρά τα πολλά στραβά του, ο δήμαρχος μας ξεχωρίζει από τους προκατόχους του για την δίκαιη τιμή με την οποία έχει περιβάλλει την τόσο ιστορική κοινότητα των σαλονικιών  Ισραηλιτών. Και φυσικά είναι δίκαιη αν αναλογιστούμε ότι η άφιξή τους συνέπεσε χρονικά με το ταξίδι του Κολόμβου στην Αμερική. Το μακρινό 1492 η Ισπανική Ιερά Εξέταση οδήγησε χιλιάδες Σεφαραδίτες στην εξορία, με τους Οθωμανούς να τους υποδέχονται μετά βαΐων και κλάδων. Είχαν φτάσει σε μια σχεδόν έρημη μεγαλούπολη του ύστερου Μεσαίωνα, καθώς οι αρχικοί κάτοικοί της είτε είχαν φύγει, είτε είχαν εξανδραποδιστεί. Ουσιαστικά έτσι ξαναστήθηκε η Σαλονίκη στα πόδια της, με τους χριστιανούς να επιστρέφουν σταδιακά, και με την πόλη να θεωρείται ορθά ως ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά κέντρα της Μεσογείου στα τέλη του 19ου αιώνα. 

 

Μετά το 1912 πολλά άλλαξαν. Οι Βαλκανικοί σήμαναν το τέλος του ελεύθερου εμπορίου με την βαλκανική ενδοχώρα. Η πυρκαγιά του ’17 κατέστρεψε πολλές επιχειρήσεις αλλά και φτωχά εβραϊκά νοικοκυριά, με τους ανθρώπους να παστώνονται σε καταυλισμούς όπως το Χιρς, μη έχοντας άλλη διέξοδο. Το ’31 εμφανίστηκε με το πογκρόμ του Κάμπελ η πρώτη οργανωμένη αντισημιτική δράση, από τους Χαλυβδόκρανους της ΕΕΕ του Κοσμίδη. Και μετά τον Ιούλιο του 1942, με τον πληθυσμό τους να έχει ήδη μειωθεί κατά 20.000, ξεκίνησε η τελευταία και τρισχειρότερη  φάση του διωγμού των Ισραηλιτών. 

 

Από τα στρατόπεδα επέστρεψαν εδώ κοντά στους χίλιους. Βρήκαν τα μαγαζιά, τα σπίτια και τις οικοσκευές τους σε άλλα χέρια. Διαμαρτυρήθηκαν, όμως ουσιαστικά δεν εισακούστηκαν. Οι διάσημοι «μεσεγγυούχοι», εκείνοι που είχαν καρπωθεί τις μικρές και μεγάλες εβραϊκές περιουσίες, είχαν αποκτήσει σημαντική πολιτική δύναμη. Ο Εμφύλιος είχε ξεκινήσει, και το επίσημο κράτος είχε απόλυτη ανάγκη της στήριξης κάθε εθνικόφρονα, ακόμη και μπαγαμπόντη. Η θεσμοθέτηση της ΙΚΘ ως νομική οντότητα στην οποία πέρασαν οι αδιάθετες περιουσίες ήταν σίγουρα μια λύση στη σωστή κατεύθυνση, κι απ’αυτή την άποψη η Ελλάδα έγκαιρα φέρθηκε πολύ πιο σωστά από άλλα κράτη με αντίστοιχα μεγάλο αριθμό θυμάτων. 

 

Αυτό όμως που δεν είχε εκφραστεί ποτέ ως τώρα ήταν μια εκδήλωση θλίψης και τιμής εκ μέρους της ίδιας της πόλης μας. Δυστυχώς, αυτό δεν είναι ανεξήγητο. Πάνω στις στάχτες αυτών των παλιών Σαλονικιών φτιάχτηκαν καριέρες και πλούτη. Νέοι ακινητούχοι εμφανίστηκαν, νέοι μεγαλέμποροι έγιναν ξακουστοί, νέοι γιατροί και δικηγόροι μάζεψαν την αυξανόμενη πελατεία, νέοι χειρωνάκτες ανέλαβαν τα πόστα του λιμανιού. Λίγοι όμως απ’αυτούς είχαν τα φόντα για μια τόσο ταχεία κοινωνική και οικονομική ανέλιξη. Στα χέρια αυτής της νέας τοπικής ελίτ ήρθε σταδιακά η παρακμή, χάθηκε ο χαρακτήρας της, κατήντησε ένα μίζερο αθηναϊκό κακέκτυπο, εξαρτημένο από την γενναιοδωρία των εκάστοτε κυβερνήσεων. Τολμώ να πω ότι η θανάτωση των Εβραίων ισοδυναμεί με την θανάτωση της σημαντικής Θεσσαλονίκης, κι αυτό άρχισε να γίνεται αντιληπτό μόλις τα τελευταία είκοσι χρόνια. 

 

Το νέο μουσείο (εφόσον αναδειχθεί και από όλο τον περιβάλλοντα χώρο) είναι μια ευκαιρία για τους νέους ανθρώπους να ξεστραβωθούν. Να καταλάβουν επιτέλους πόσο βλακώδη είναι κάποια ρατσιστικά κλισέ, και να συνειδητοποιήσουν πόσο πιο φτωχούς μας έκανε όλους αυτή η απίστευτη τραγωδία. Οι ελάχιστοι Σεφαραδίτες που έχουν απομείνει φυσικά και δε θέλουν να γίνουν ινδάλματα. Θέλουν όπως όλοι μας να μπορούν να προκόψουν στον τόπο τους. Και μάλλον θέλουν και την αναγνώριση του μεγάλου ρόλου τους πάνω στη διαμόρφωση της ιστορικής φυσιογνωμίας της Θεσσαλονίκης. Προσωπικά, είμαι μαζί τους.   

 

Η φωτογραφία του 1939 απεικονίζει τα μνήματα πίσω από το παλιό κτίρο της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ.