Φυσική γεωγραφία, περιβάλλον και δημογραφικές μεταβολές στην Ευρώπη

Το κλίμα δεν θα αφήσει ανεπηρέαστες κάποιες διεθνείς τάσεις
Φυσική γεωγραφία, περιβάλλον και δημογραφικές μεταβολές στην Ευρώπη

Αναμφίβολα οι πληθυσμιακές εξελίξεις και οι δημογραφικές μεταβολές είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με τον περιβάλλον στο οποίο έλαβαν ή πρόκειται να λάβουν χώρα. Πλέον χαρακτηριστικό αλλά και κοντινό μας παράδειγμα το μαύρο καλοκαίρι του 2007, όταν στην Ελλάδα μία σειρά καταστροφικών πυρκαγιών οδήγησε στον θάνατο 80 ανθρώπων, την καταστροφή εκατοντάδων σπιτιών και δεκάδων οικισμών αλλά και την αποτέφρωση εκατοντάδων χιλιάδων δασικών και καλλιεργήσιμων εκτάσεων. Η οικολογική καταστροφή προκάλεσε μία ανυπολόγιστη μέχρι σήμερα περιβαλλοντική ανισορροπία στην παγκόσμια χλωρίδα και πανίδα, καταστρέφοντας ταυτόχρονα έναν ολόκληρο παραγωγικό ιστό που βασιζόταν στην αγροτοκτηνοτροφική παραγωγή και τον τουρισμό, και προκαλώντας ένα κύμα εσωτερικής μετανάστευσης.

Πίσω στο 2018 ο ολοένα αυξανόμενος αριθμός περιβαλλοντικών προσφύγων υπογραμμίζει με τον πλέον εμφαντικό τρόπο την άμεση διάδραση ανάμεσα στις ανθρώπινες δραστηριότητες και το φυσικό περιβάλλον, η οποία αν και συχνά αφήνει την αίσθηση ότι είναι μικρότερης έντασης σε σύγκριση με το μέγεθος της στους ιστορικούς χρόνους, είναι προφανώς εξίσου -αν όχι περισσότερο- σημαντική στην σύγχρονη εποχή, καθώς οι παρεμβατικές δραστηριότητες ανατρέπουν τις φυσικές ισορροπίες χιλιετηρίδων.

Σύμφωνα με τον γεωγράφο Gold « η φύση δεν είναι απλώς αυτό που βρίσκεται εκεί έξω, γιατί αυτό αλλάζει διαρκώς νόημα για εμάς, γιατί η φύση είναι συνδεμένη με την κοινωνία και αξίες ανθρώπων γιατί η φύση είναι αυτό που φτιάχνουμε.» Συμπληρώνοντας την σκέψη του Gold, ο συνάδελφος του Massey διατύπωσε την άποψη ότι οι συγκρούσεις σε ολόκληρη την διάρκεια της ιστορίας αφορούν το ζήτημα για το ποιά θα είναι η κυρίαρχη άποψη για την έννοια της φύσης, και ουσιαστικά αντανακλούν αγώνες για την οργάνωση της κοινωνίας και προτεραιότητες που αυτή θα πρέπει να θέσει. Για παράδειγμα, τα φυσικά υλικά δεν είναι απαραίτητα και φυσικοί πόροι, ωστόσο συγκεκριμένες κοινωνικές συνθήκες αποτελούν συχνά την προϋπόθεση για να θεωρηθούν ως τέτοια (πχ ο χρυσός ανά τους αιώνες).

O Massey καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ούτε το κοινωνικό, ούτε το φυσικό είναι δυνατόν να γίνουν αντιληπτά και να αναλυθούν ξεχωριστά. Με το υλικό αυτό εύκολα γίνεται αντιληπτό ποιές είναι οι θεωρίες για την σχέση της κοινωνίας με την φύση και με ποιον τρόπο η δεύτερη αποτελεί ένα άθροισμα εξελίξεων, το οποίος υφαίνεται διαλεκτικά από τις δράσεις φυσικών και κοινωνικών δυνάμεων. Η φυσική Γεωγραφία της Ευρώπης καθορίζεται πρώτα από τις κλιματικές διακυμάνσεις, οι οποίες αδιαμφισβήτητα αποτελούν την σημαντικότερη περιβαλλοντική αλλαγή που συνέβη στους ιστορικούς χρόνους συγκριτικά με τους εξαιρετικά αργούς ρυθμούς των μεταβολών στην τοπογραφία της ηπείρου.

Υπήρξαν βέβαια ορισμένες εναλλαγές στην μέση θερμοκρασία τις οποίες βίωσαν έντονα οι βόρειες χώρες, καθώς οδήγησαν στην πλήρη εγκατάλειψη των έτσι κι αλλιώς οριακών καλλιεργειών και συχνά στην μετακίνηση μεγάλων πάντα βίαιη οδηγώντας την Ευρώπη σε μία δραματική πολιτιστική και οικονομική υποχώρηση και τους λεγόμενους Σκοτεινούς Χρόνους (Μεσαίωνας). Σημαντική πτώση της θερμοκρασίας παρατηρήθηκε και τον 14ο αιώνα και αποτέλεσε την βασικότερη αιτία της δημογραφικής κατάρρευσης της εποχής, αφού οδήγησε σε έλλειψη τροφίμων, λιμούς,έλλειψη πόσιμων υδάτων και επιδημίες. Τέλος στον 16ο αιώνα σημειώθηκε μία ακόμα παρόμοια μεταβολή που ονομάστηκε Μικρή εποχή των Παγετώνων  και είχε παρόμοιες επιπτώσεις.

Στον αιώνα που διανύουμε αλλά και στις τελευταίες δεκαετίες του προηγούμενου η κύρια μεταβολή αφορά πλέον την αύξηση της θερμοκρασίας και όχι την μείωση της, αλλά και την δραματική της αύξηση που σε μεγάλο -αν όχι απόλυτο- βαθμό οφείλεται στον ανθρώπινο παράγοντα. Για παράδειγμα, το φαινόμενο του θερμοκηπίου αποτελεί ένα φυσικό και συνάμα φυσιολογικό φαινόμενο του οποίου η απουσία θα οδηγούσε σε τρομακτική πτώση της θερμοκρασίας. Ο περιβαλλοντικός κίνδυνος σαφώς και είναι υπαρκτός αλλά οφείλεται στην υπέρμετρη αύξηση ορισμένων Αερίων του Θερμοκηπίου, όπως του διοξειδίου του άνθρακα, που νομοτελειακά οδηγεί και σε αύξηση της θερμοκρασίας, η οποία με τη σειρά της προκαλεί την τήξη των πάγων στον Αρκτικό κύκλο και στην Ανταρκτική, και συνεπάγεται την άνοδο της στάθμης των θαλασσίων υδάτων, κλιματολογικές αλλαγές κι αλλαγές στην τυπογραφία τη γης.

Κύριο αποτέλεσμα των κλιματολογικών αλλαγών είναι οι πρωτοφανείς σε ένταση και διάρκεια καύσωνες και περίοδοι λειψυδρίας σε ευρύτατες γεωγραφικές περιοχές του πλανήτη, και εξίσου πρωτοφανείς σε ένταση και διάρκεια αλλά και καταστροφικότητα κυκλώνες σε άλλες περιοχές. Πέρα από τις κλιματικές μεταβολές τα βασικά γεωγραφικά χαρακτηριστικά της Ευρώπης είναι , 1. ο ορεινός όγκος των Άλπεων που λειτουργεί ως φράγμα στις στρατιωτικές , εμπορικές και άλλες οδούς, 2. οι πεδινές εκτάσεις του βορρά που πρακτικά δεν μπορούσαν να παράγουν μεγάλες ποσότητες αγροτικών προϊόντων μέχρι που η τεχνολογική πρόοδος κατέστησε αυτή την εξέλιξη εφικτή και 3. την Μεσόγειο θάλασσα που αποτέλεσε κύρια οδό επικοινωνίας με την Ασία και την Αφρική και τους μεγάλους ποταμούς που αποτελούσαν και τις κύριες εμπορικές οδούς της Ευρώπης. Το πολιτικό μέλλον της ηπείρου μας θα εξαρτηθεί εν πολλοίς και από το πώς θα μεταβληθούν αυτά στο ορατό περιβαλλοντικό μέλλον. Από το πώς θα επηρεάσουν σταδιακά την εξέλιξη και την σύνθεση του πληθυσμού της.